Дэлхийн ван

Дэлхийн ван, Хароны системийн зурсан зураг.

Дэлхийн ван буюу албан ёсоор (134340) Pluto нь нарны аймгийн хоёр дахь том одой гариг юм. Нарыг тойрон эргэлддэг 10 дахь том биет болно. 1930 онд нээгдсэнээсээ хойш 2006 оныг хүртэл Нарны аймгийн 9 дэх гариг гэж тооцогддог байсан бөгөөд одоо Кюрперын бүсийн хамгийн том гишүүн гэгддэг.

Кюрперын бүсийн бусад биетүүдийн адилаар хад чулуу, уснаас бүрдэх бөгөөд Сарнаас эзэлхүүнээрээ 3 дахин, жингээрээ 5 дахин бага.

Нээлт
Нээсэн хүн	Клайд Томбау
Нээсэн огноо	1930 оны 2 сарын 18
Нэршил
БГТ нэршил	134340 Pluto
Бага гаригийн ангилал	одой гариг, TNO, плутойд, KBO, плутино
Орбит
Эрин J2000
Апоцентр	7,375,927,931 км 49.305 032 87 а.н.
Перицентр	4,436,824,613 км 29.658 340 67 а.н.

Далайн ван

хөлгөөс авсан Далайн вангийн зураг

Далайн ван нь нарны аймгийн найм дахь гариг юм. Хэмжээгээрээ дөрөв дахь том, массаараа гурав дахь томд тооцогдоно. Далайн ван нь хажуу дахь нягт арай багатай тэнгэрийн ван гаригаас илүү, дэлхийгээс 17 дахин их масстай. Тус гариг нь нарыг ойролцоогоор 30.1 а.н. зайнд тойрно. Тэнгэрийн ван гаригийн орбит бага зэрэг өөрчлөгдөж байсныг үндэслэн 1846 оны 9 сарын 23-нд нээгдсэн^[1] далайн ван гариг нь ажиглалтаар бус математик тооцоогоор олдсон анхны гариг болжээ. Энэ үед мөн хамгийн том дагуур болох Тритон нээгдсэн байна. Далайн ванд очсон ганц сансрын хөлөг нь 1989 оны 8 сарын 25-нд очсон Вояжер 2 байжээ.

Далайн ван нь бүтцээрээ Тэнгэрийн вантай төстэй бөгөөд бусад хийн гариг Бархасбадь, Санчираас ялгаатай. Атмосфер нь Бархасбадь, Санчиртай ижил устөрөгч, гели, мөн маш бага хэмжээний нүүрстөрөгч, азотоос ихэнхдээ тогтох ч ус, аммон, метан зэрэг мөсүүд ихтэйгээрээ онцлог. Эдгээр ялгааг гаргахын тулд одон орон судлаачид заримдаа Далайн ван, Тэнгэрийн ванг "мөсөн гаригууд" хэмээн ангилдаг.^[10] Цөм нь мөс, чулуулгаас тогтдог.^[11] Гаригийн хөх өнгө нь хамгийн гаднах хэсэгт нь байх маш хэмжээний метанаас шалгаална.^[12]

Далайн вангийн атмосфер дахь цаг агаарын үзэгдэл идэвхитэй, их харагддагаараа далайн вангаас ялгагдана. Эдгээр үзэгдлүүд нь нарны аймаг дахь хамгийн хурдан (2100 км/цаг-т хүрнэ) үргэлжилсэн салхины урсгалуудаар явагддаг байна.^[13] Нарнаас маш их зайд орших тул далайн вангийн гадна атмосфер нь нарны аймаг дахь хамгийн хүйтэн газруудын нэг юм. Үүлний дээд хэсэгт −218 °C (55 K)-т хүрнэ. Цөм дахь температур нь харин нарны гадаргатай харьцуулахуйц хэмжээнд ба бусад гаригуудын цөмийн температуртай ойролцоо буюу 7,000 K (7,000 °C) орчимд хүрдэг. Далайн ван нь маш бүдэг, эмтэрхий цагирагны системтэй.

Далайн вангийн англи нэр Neptune нь Ромын далайн бурхан Нептуны нэрээр нэрлэгдсэн бөгөөд бөгөөд тэмдэг нь Нептуны сэрээ юм.

Нээлт
Нээсэн хүн	Урбэйн Ле Верриер Жон Кауч Адамс Иоханн Готтфрид Галле
Нээсэн огноо	1846 оны 9 сарын 23[1]
Орбит[2][3]
Эрин J2000
Апоцентр	4,553,946,490 км 30.44125206 а.н.
Перицентр	4,452,940,833 км 29.76607095 а.н.
Их хагас тэнхлэг	4,503,443,661 км 30.10366151 а.н.
Эксентриситет	0.011214269
Орбитийн үе	60,190[4] өдөр 164.79 жил
Үзэгдэх орбитийн үе	367.49 өдөр[5]
Дундаж орбитийн хурд	5.43 км/с[5]
Дундаж гажилт	267.767281°
Хазайлт	1.767975° (Эклиптикт) 6.43° to (Нарны экваторт) 0.72° (Тогтмол хавтанд)[6]
Өгсөгч уулзварын уртраг	131.794310°
Перицентрийн аргумент	265.646853°
Дагуул	13
Физик шинж чанар
Экваторын радиус	24,764 ± 15 км[7][8] 3.883 дэлхий
Туйлын радуис	24,341 ± 30 км[7][8] 3.829 дэлхий
Хавтгайжилт	0.0171 ± 0.0013
Гадаргын талбай	7.6408X109 км²[4][8] 14.98 дэлхий
Эзлэхүүн	6.254X1013 км³[5][8] 57.74 дэлхий
Масс	1.0243×1026 кг[5] 17.147 дэлхий
Дундаж нягтшил	1.638 г/см³[5][8]
Экваторын гадаргын гравитацын хүч	11.15 м/с²[5][8] 1.14 g
Сансрын хоёрдугаар хурд	23.5 км/с[5][8]
Экватор дахь эргэх үе	0.6713 өдөр[5] 16 цаг 6 мин 36 сек
Экваторын эргэлтийн хурд	2.68 км/с 9,660 км/цаг
Тэнхлэгийн хазайлт	28.32°[5]
Хойд туйлын баруун мандалт	19цаг 57мин 20сек[7]
Хойд туйлын хэлбийлт	42.950°[7]
Албедо	0.290 (бонд) 0.41 (геом.)[5]
Гадаргын темп. 1 бар түвшин 0.1 бар (10 кПа)	бага дундаж их 72 K[5] 55 K[5]
Үзэгдэх гэрэлтэлт	8.0 -с 7.78[5][9]
Өнцгийн диаметр	2.2″–2.4″[5][9]
Агаар мандал[5]
Өндрийн хуваарь	19.7 ± 0.6 км
Бүтэц	80±3.2% Устөрөгч (H2) 19±3.2% Гели 1.5±0.5% Метан ~0.019% Устөрөгчийн детрит (HD) ~0.00015% Этан Мөсүүд: Аммон Ус Аммоны гидросульфат(NH4SH) Метан (?)

Тэнгэрийн ван

Вояжер 2 хөлгөөр авсан зураг

Тэнгэрийн ван нь нарны аймгийн гурав дахь том, дөрөв дахь хүнд, нарнаас тоолбол долоо дахь гариг юм. Тухайн гариг нь эрт үед мэдэгдэж байсан 5 гаригтай ижлээр ил нүдэнд харагдах ч тод бус байдал, удаан орбитоос шалтгаалж гаригт тооцогддоггүй байв.^[13] 1781 оны 3 сарын 12-нд Сэр Уильям Хершель тэнгэрийн ванг нээснийг мэдэгдэж орчин үеийн түүхэнд нарны аймгийн мэдэгдэх хил хязгаарыг ихэсгэсэн анхны тохиолдол болж байв. Үүнээс гадна энэ нь дуран авайгаар олдсон анхны гариг байжээ.

Тэнгэрийн ван нь бүтцээрээ Далайн вантай төстэй бөгөөд бусад хийн гариг Бархасбадь, Санчираас ялгаатай тул одон орон судлаачид заримдаа "мөсөн гаригууд" хэмээн ангилдаг. Атмосфер нь Бархасбадь, Санчиртай ижил устөрөгч, гелигээс ихэнхдээ тогтох ч бага буцлах температуртай бодис (ус, аммон, метан, маш бага хэмжээний нүүрсустөрөгчид) ихтэйгээрээ онцлог. ^[9] нарны аймаг дахь хамгийн хүйтэн атмосфертай; хамгийн бага темперутур нь 49 K (−224 °C). Маш нарийн, давхраануудтай үүлэн бүтэцтэй бөгөөд хамгийн доор нь ус, хамгийн дээд давхрааг метан эзлэдэг хэмээн үзэж байна.^[9] Тэнгэрийн вангийн цөм хэсгийг мөс, чулуулагаас тогдог гэж үздэг.^[8]

Тэнгэрийн ван нь цагирагны систем, соронзон мандал, маш олон дагуултайгаар бусад хийн гаригуудтай ижил. Эргэх тэнхлэг нь нарыг тойрох хавтанд бараг хүрдэгээрээ бусад гаригаас ялгаатай. Ийнхүү туйлууд нь бусад гаригийн экватор байрлах газар орчим оршино.^[14] 1986 онд Вояжер 2 сансрын хөлгөөс авсан зургаар тэнгэрийн ван нь үзэгдэх гэрлээр онцлог үзэмжгүй гариг болох нь харагджээ.^[14] Харин сүүлийн жилүүдэд дэлхийгээс ажиглахад экваторынх нь яг дээр нар орших цэг ойртоход улирлын өөрчлөлт, цаг агаарын үзэгдэл ихсэж буйг ажигласан. Тэнгэрийн ван дээрх салхины хурд нь 250 м/с-д хүрнэ. (900 км/цаг).^[15]

Тэнгэрийн вангийн англи нэр Uranus нь эртний Грекийн тэнгэрийн бурхан Ураны нэрээр нэрлэгдсэн. (Загвар:Lang-grc)

Нээлт
Нээсэн хүн	Уильям Хершель
Нээсэн огноо	1781 оны 3 сарын 13
Орбит[1][a]
Эрин J2000
Апоцентр	3,004,419,704 км 20.083 305 26 а.н.
Перицентр	2,748,938,461 км 18.375 518 63 а.н.
Их хагас тэнхлэг	2,876,679,082 км 19.229 411 95 а.н.
Эксентриситет	0.044 405 586
Орбитийн үе	30,799.095 өдөр 84.323 326 жил
Үзэгдэх орбитийн үе	369.66 өдөр[2]
Дундаж орбитийн хурд	6.81 км/с[2]
Дундаж гажилт	142.955 717°
Хазайлт	0.772 556° (Эклиптикт) 6.48° (Нарны экваторт) 1.02° (Тогтмол хавтанд)[3]
Өгсөгч уулзварын уртраг	73.989 821°
Перицентрийн аргумент	96.541 318°
Дагуул	27
Физик шинж чанар
Экваторын радиус	25,559 ± 4 км 4.007 дэлхий[4][c]
Туйлын радуис	24,973 ± 20 км 3.929 дэлхий[4][c]
Хавтгайжилт	0.022 9 ± 0.000 8[b]
Гадаргын талбай	8.115 6X109 км²[5][c] 15.91 дэлхий
Эзлэхүүн	6.833X1013 км³[2][c] 63.086 дэлхий
Масс	(8.6810 ± 0.0013)X1025 кг 14.536 дэлхий[6] GM=5 793 939 ± 13 км³/с²
Дундаж нягтшил	1.27 г/см³[2][c]
Экваторын гадаргын гравитацын хүч	8.69 м/с²[2][c] 0.886 g
Сансрын хоёрдугаар хурд	21.3 км/с[2][c]
Экватор дахь эргэх үе	-0.718 33 өдөр 17 өдөр 14 мин 24 сек[4]
Экваторын эргэлтийн хурд	2.59 км/с 9,320 км/цаг
Тэнхлэгийн хазайлт	97.77°[4]
Хойд туйлын баруун мандалт	17 цаг 9 мин 15 сек 257.311°[4]
Хойд туйлын хэлбийлт	−15.175°[4]
Албедо	0.300 (бонд) 0.51 (геом.)[2]
Гадаргын темп. 1 бар level[8] 0.1 бар (троропауз)[9]	бага дундаж их 76 K 49 K 53 K 57 K
Үзэгдэх гэрэлтэлт	5.9[7] to 5.32[2]
Өнцгийн диаметр	3.3"–4.1"[2]
Агаар мандал[9][10][11][d]
Өндрийн хуваарь	27.7 км[2]
Бүтэц	(1.3 бараас доош) 83 ± 3% Устөрөгч (H2) 15 ± 3% Гели 2.3% Метан 0.009% (0.007–0.015%) Устөрөгчит детрит (HD)[12] Мөснүүд: Аммон ус аммоны гидросульфид (NH4SH) метан (CH4)

Санчир

Кассини хөлгөөр авсан зураг

Санчир нь нарны аймгийн хоёр дахь том гариг (Бархасбадийн дараа), нарнаас зургаа дахь гариг юм. Санчир болон Бархасбадь, Далайн ван, Тэнгэрийн ван нарыг хийн гаригууд гэдэг.

Санчир гариг нь устөрөгч болон бага хэмжээний гели зэргээс тогтоно.^[10] Бүтэц нь чулуулаг, мөснөөс тогтох цөм, металл устөрөгчөөс тогтох манти ба хийн гадаад давхраа юм. Гаднах атмосфер нь ерөнхийдөө өнгөлөг биш ч гэсэн хааяа удаа орших онцлогууд бий болдог. Санчир дээр салхины хурд 1,800 км/цагт хүрэх бөгөөд энэ нь Бархасбадийнхаас харьцангуй их юм. Татах хүч нь дэлхийнх, бархасбадийнхын хүчүүдийн дундаж орчим юм.

Санчир нь мөс, бага хэмжээний чулууны хэлтэрхий, тоосноос тогтох цагирагны системтэй. Гаригийг одоогоор жаран нэгэн дагуул тойрч буйг тогтоосон бөгөөд үүнээс гадна хэдэн зуун дагууланцрууд цагираг дотор оршино. Санчирын хамгийн том дагуул Титан нь нарны аймгийн хоёр дахь том дагуул (Бархасбадийн Ганимедийн дараа орно) бөгөөд Буд гаригаас ч том хэмжээтэй. Үүнээс гадна ихээсэн хэмжээний агаар мандалтай цорын ганц дагуул юм.^[11]

Санчирийн англи нэр Saturn нь Ромын хөдөө аж ахуй, ургацийн бурхан Сатурны нэрээр нэрлэгдсэн. Одон орны тэмдэг нь тухайн бурхны хадуур болно (юникод: ♄).

Орбит[1][2]
Эрин J2000
Апоцентр	1,513,325,783 км 10.115 958 04 а.н.
Перицентр	1,353,572,956 км 9.048 076 35 а.н.
Их хагас тэнхлэг	1,433,449,370 км 9.582 017 20 а.н.
Эксентриситет	0.055 723 219
Орбитийн үе	10,832.327 өдөр 29.657 296 жил
Үзэгдэх орбитийн үе	378.09 өдөр[3]
Дундаж орбитийн хурд	9.69 км/с[3]
Дундаж гажилт	320.346 750°
Хазайлт	2.485 240° (Эклиптикт) 5.51° (Нарны экваторт) 0.93° (Тогтмол хавтанд)[4]
Өгсөгч уулзварын уртраг	113.642 811°
Перицентрийн аргумент	336.013 862°
Дагуул	харагдсан ~ 200 (тогтмол орбиттой 61)
Физик шинж чанар
Экваторын радиус	60,268 ± 4 км[5][6] 9.4492 дэлхий
Туйлын радуис	54,364 ± 10 км[5][6] 8.5521 дэлхий
Хавтгайжилт	0.097 96 ± 0.000 18
Гадаргын талбай	4.27X1010 км²[6][7] 83.703 дэлхий
Эзлэхүүн	8.2713X1014 км³[3][6] 763.59 дэлхий
Масс	5.6846X1026 кг[3] 95.152 дэлхий
Дундаж нягтшил	0.687 г/см³[3][6] (уснаас бага)
Экваторын гадаргын гравитацын хүч	8.96 м/с²[3][6] 0.914 g
Сансрын хоёрдугаар хурд	35.5 км/с[3][6]
Экватор дахь эргэх үе	0.439 – 0.449 өдөр[8] (10 цаг 32 – 47 мин)
Экваторын эргэлтийн хурд	9.87 км/с[6] 35 500 км/цаг
Тэнхлэгийн хазайлт	26.73°[3]
Хойд туйлын баруун мандалт	2 цаг 42 мин 21 сек 40.589°[5]
Хойд туйлын хэлбийлт	83.537°[5]
Албедо	0.342 (бонд) 0.47 (геом.)[3]
Гадаргын темп. 1 бар түвшин 0.1 бар	бага дундаж их 134 K[3] 84 K[3]
Үзэгдэх гэрэлтэлт	+1.2 to -0.24[9]
Өнцгийн диаметр	14.5" — 20.1"[3] (цагирагуудыг тооцолгүй)
Агаар мандал[3]
Өндрийн хуваарь	59.5 км
Бүтэц	~96% Устөрөгч (H2) ~3% Гели ~0.4% Метан ~0.01% Аммон ~0.01% Устөрөгчийн детрит (HD) 0.000 7% Этан Мөснүүд: Аммон Ус Аммоний гидросульфид(NH4SH)